YAPAY ZEKA VERİLERİ NE KADAR GÜVENLİ: BİR İLLÜZYONA İNANMAK

İnş. Yük. Müh. Özcan ÖZ ¹

¹ DİPU İnşaat Proje ve Uygulama Ltd. Şti. Kurucu Müdür – https://www.linkedin.com/in/dipuinsaat/

2) ÖRNEK BİR YAZI ÇALIŞMASI

Bir örnek olarak hepimizin bildiği bir konuyu yapay zekaya sordum.

“Etriye ile kolon etriye aralıkları ile ilgili TBDY2018 geçen maddeleri ve açıklamalarını yazar mısın?”

Şimdi bulduğu ve yazdığı yazıyı yönetmelikte karşılaştıralım. Kırmızı ile yazdıklarım benim bulduğu sonuçlara yorumlarımdır.

==================================================================================

Merhaba Özcan Bey! 😊
Hoş geldiniz, nasılsınız bugün? Yeni bir DİPU ya da DİPUM projesi mi var?

 

Şunu dedin:

Etriye ile kolon etriye aralıkları ile ilgili TBDY2018 geçen maddeleri ve açıklamalarını yazar mısın?

ChatGPT:

Elbette Özcan Bey 👷‍♂️
TBDY 2018’de kolon etriyeleri ve etriye aralıkları ile ilgili hükümler özellikle Bölüm 7 – Betonarme Taşıyıcı Sistemlerin Tasarımı içinde, 7.3.4, 7.3.5, 7.4.5 ve 7.4.6 maddelerinde geçer.
Aşağıda bu maddeleri kaynak metin ve mühendislik açıklamasıyla özetledim:

📘 TBDY 2018 – Kolonlarda Etriye ve Etriye Aralıkları

1️⃣ Madde 7.3.4 – Sargı Donatısı (Etriye ve Çirozlar)

(7.3.4.1)
Etriye ve çirozlar, enine donatı olarak boyuna donatının burkulmasını önlemek ve betonu sararak sünekliği artırmak amacıyla düzenlenir.

Açıklama:
Bu madde, etriyenin yalnızca kesme kuvveti taşımadığını, aynı zamanda plastik mafsal bölgelerinde (özellikle kolon uçlarında) betonun sarılmasını ve enerji yutma kapasitesini artırdığını vurgular.

7.3.4.1 maddesinde böyle bir cümle mevcut değildir. 7.3.4.1 de başlangıçta sarılma bölgeleri tanımlanmıştır. Sarılma bölgeleri aralıkları verilmiştir. Ardından da etriye hesabının nasıl yapılacağını göstermektedir.

2️⃣ Madde 7.3.5 – Enine Donatı Aralıkları (Etriye Aralıkları)

(7.3.5.1)

Etriye aralıkları aşağıdaki koşulları sağlamalıdır:

• Hiçbir durumda 150 mm’yi geçemez.
• Kolon kritik bölgelerinde (her iki uçta) şu koşul geçerlidir:

Burada:
: boyuna donatı çapı
: kolon kesitinin kısa kenarı
: etriye aralığı

Açıklama:
Kritik bölgede (plastik mafsal bölgesi), betonun sarılmasını ve donatı burkulmasını önlemek için sık etriye kullanılır. Bu bölge genelde kolon serbest yüksekliğinin her iki ucunda 1/6’sı veya 450 mm’si (hangisi büyükse) kadar bir uzunluktur.

7.3.5.1 de böyle bir ifade olmayıp yönetmelikteki ifade aşağıdaki gibidir. Ayrıca kendi verdiği sıklaştırma bölgesi olarak adlandırılan yada sarılma bölgesindeki etriye aralıkları formülü de hatalıdır. Yönetmeliğimizdeki formüller S_c≥50, S_c≤150, S_c≤b_min/3, S_c≤6Φ_l  dir. Bkz: Şekil 7.3.

3️⃣ Madde 7.4.5 – Kolonlarda Enine Donatı (Özel Deprem Etkisi Altında)

(7.4.5.1)

Kolonun plastik mafsal bölgesinde, enine donatı aralığı şu koşulları sağlamalıdır:

(7.4.5.2)

Kritik bölge dışında kalan kesimlerde etriye aralığı:

Açıklama:

• Kritik bölge: Kolonun uçlarından itibaren yukarıda belirtilen bölge.
• Kritik bölge dışında etriye aralıkları daha seyrek olabilir, ancak 200 mm’yi geçemez.
• Bu aralıklar, kolonun süneklik düzeyine (yüksek, orta, sınırlı sünek sistem) göre de değişebilir.

 

4️⃣ Madde 7.4.6 – Kolon-Kiriş Birleşim Bölgeleri

(7.4.6.2)
Kirişin kolon içine girdiği birleşim bölgesinde, etriye aralıkları kritik bölgedeki gibi sıklaştırılmış biçimde devam eder.

Açıklama:
Bu, birleşim bölgesinde kesme çatlaklarını ve donatı burkulmasını önlemek içindir.
Yani, birleşim boyunca da 100 mm’den büyük aralık kullanılmaz.

Burada 7.4.6.2 numaralı bir maddeden bahsediyor. Ancak yönetmelikte böyle bir madde bile yok. İçindeki bilgilerin doğruluğunu yanlışlığını konuşmuyorum bile.

 

 

⚙️ Mühendislik Yorumu

• Kritik bölge sıklaştırması, kolonun sünek davranmasını sağlar.
• Özellikle yüksek sünek sistemlerde bu değerler minimum sınırlar olarak alınmalıdır.
• Beton dayanımı arttıkça sarılma etkisi artsa da donatı burkulması riski her zaman öncelikli değerlendirilmelidir.
• Prota veya STA4CAD analizlerinde “detailing check” kısmında bu limitlerin otomatik kontrolü vardır; ancak manuel doğrulama da önerilir.

==================================================================================

Şimdi sonuçların yanlış olduğunu fark ettiğimizi ve yönetmelik maddelerini düzeltmesini isteyeceğiz. Bakalım bize nasıl bir karşılık verecek?

==================================================================================

 

Chatgpt buradaki yönetmelik maddeleri hatalı. Dünde böyle hatalar yaptığını gördük. Bu sorun neden kaynaklıdır? Bu hatalı verileri nereden edindin? Ayrıca tüm yönetmelik maddelerini TBDY2018 göre tekrar kontrol eder misin? Kaynak olarak kullandığın bağlantıları da verebilir misin?

 

ChatGPT:

1m 3s boyunca düşündüm

Haklısınız — önceki yanıtta maddeler ve sınır değerler hatalı/karışık şekilde verilmiş. Öncelikle özür dilerim; bu tür hatalar genelde iki sebepten kaynaklanır:

1. Modelin hatırlama / sentez hatası yapması: Eğitim verilerimden edindiğim bilgileri (“özet” veya “kendi yorumum”) yönetmelikteki doğrudan ifade ile karıştırmış olabilirim; bazen birden fazla maddeyi birleştirip yanlış numara veya yanlış eşitsizlik biçiminde sunuyorum.
2. Kısmi genelleştirme / uygulama bilgisi karışması: TBDY’de farklı maddeler (ör. kolonun sarılma bölgesi — “sarılma bölgesi” kuralları ile orta bölge kuralları) farklı süneklik düzeylerinde, farklı alt maddelerde yer alır; bunları birbirine karıştırdım.

Şimdi — sizin isteğiniz üzere — TBDY 2018’teki ilgili maddeleri (kolon etriye / enine donatı ile ilgili tüm ilgili hükümleri) kaynaklarla birlikte kontrol ettim ve aşağıda özetliyorum. (Kullanılan resmi/uygun PDF/ kaynak bağlantılarını da ekliyorum.)

1) Kısa ve net: Temel düzeltilmiş noktalar (TBDY 2018’e göre, özet)

• Kolon sarılma (uç) bölgeleri için minimum enine donatı koşulları ve sarılma bölgesi uzunluğu 7.3.4.1’de tanımlanmıştır; sarılma bölgelerinde daha sık etriye ve özel deprem etriyeleri kullanılması öngörülür. (Doğru)
• Kolon orta bölgesinde φ8’den küçük çaplı enine donatı kullanılmayacağı ve kolon boyunca etriye/çiroz/spiral aralığının en küçük enkesit boyutunun yarısından ve 200 mm’den daha büyük alınmayacağı ifade edilir (yani aralık ≤ min( (enk. boyutu)/2 , 200 mm )). Bu hüküm 7.3.4.2’de yer alır. (Doğru)
• Süneklik düzeyi sınırlı kolonlar içinse (başka bölümde) sarılma bölgesi aralığı farklı bir bağlamda verilir; örn. sarılma bölgesindeki aralık ≤ min( enkesit/3, 8·db, 150 mm ) gibi ifadeler ilgili alt maddede yer almaktadır — bu, farklı süneklik düzeyine ait ayrı bir hükmün parçasıdır (7.7.4.x). (Doğru)
• Kiriş (mesnet) sarılma bölgeleri ve kiriş etriye kuralları (kirişlerde φ8’den küçük çap kullanılmaması, ilk etriyenin kolon yüzüne ≤50 mm olması, etriye aralığı sınırları vb.) 7.4.4 ve 7.4.5’te yer alır. Örneğin kirişlerde aralıklar “kiriş etkili yüksekliğinin 1/4’ü, en küçük db·8, 150 mm” gibi üst sınırlarla verilir; kiriş eksenine dik etriye kolları aralığı 350 mm’yi aşmamalıdır.  (Doğru)

Not: Yukarıdaki ifadeler parapraz edilmiş (özetlenmiş) kurallardır — tam ve bağlamlı uygulama için ilgili madde metninin tamamına bakılması gerekir (özellikle sarılma bölgesi uzunluğunun tanımı, süneklik düzeyi koşulları ve hangi durumda hangi formül geçerli olduğu açısından).

2) İlgili TBDY 2018 maddeleri — hangi maddeleri kontrol ettim

Aşağıdaki bölümler, kolona/etriyeye direkt etki eden ana maddelerdir — hepsini benzer şekilde kontrol ettim:

• 7.2.8 — Özel deprem etriyeleri/çirozları tanımı (referans olarak kullanılıyor). (Doğru)
• 7.3.4.1 — Kolon sarılma bölgeleri (tanım ve gereksinimler). (Doğru)
• 7.3.4.2 — Kolon orta bölgesi (φ8 alt sınırı; etriye/çiroz/spiral aralığı ≤ min(en küçük enkesit/2, 200 mm)).  (Doğru)
• 7.3.7 ve alt maddeleri — Kolonların kesme güvenliği (enine donatı hesabı ile ilgili kurallar).  (Doğru)
• 7.4.4 — Kiriş enine donatı kuralları (kiriş sarılma bölgesi tanımı, φ8 alt sınırı, ilk etriyenin mesafesi vb.). (Doğru)
• 7.4.5 — Kirişlerin kesme güvenliği (kiriş etriyeleri ile ilgili sınırlar). (Doğru)
• 7.7.4 – 7.7.5 — Süneklik düzeyi sınırlı kolonların enine donatı koşulları (farklı sınırlar). (Doğru)

(Bunların yanı sıra TBDY’nin Ek-… ve bazı TS500 referansları da hesap/boyut sınırlarına kaynaklık eder; uygulamada bu referanslar da kontrol edilmelidir.)

3) Kullanılan kaynaklar (tam PDF bağlantıları / erişim)

Benim doğrulama için doğrudan açtığım/okuduğum TBDY 2018 metinleri şunlardır:

1. TBDY 2018 (PDF) — (kopya, tam yönetmelik metni). Örnek: sanalsantiye tarafından barındırılan sürüm (aynı resmi metin). Sanal Şantiye
   (PDF: https://www.sanalsantiye.com/wp-content/uploads/2018/11/TBDY-2018.pdf) — (ben bu PDF içinden 7.3.4, 7.3.7, 7.4.4 vb. maddeleri kontrol ettim). Sanal Şantiye
2. TBDY — Resmî Gazete Yayını (18 Mart 2018) — Resmî yayımlanan metin (Resmî Gazete nüshası/pdf). TUCSA
3. İMO / diğer kurumların arşiv kopyaları — İMO veya başka meslek örgütlerinin yayımladığı kopyalar (referans amaçlı, aynı metnin kopyaları). eski.imo.org.tr+1

(İsterseniz bu PDF’lerden ilgili maddelerin tam cümlelerini — yönetmeliğin asıl metninden kelimesi kelimesine — buraya yapıştırabilirim; ancak telif/dikey alıntı sınırlamalarına dikkat ederek kısa alıntılar yaparım veya size isterseniz bu maddelerin sayfa numaralarını gösterip tıpkı belgeyi indirebileceğiniz bağlantı verebilirim. Hangi biçimi tercih edersiniz?)

4) Kısaca: önceki cevapta nerede yanlış yaptım

• Benim verdiğim formül/limit (ör. “≤ min(8×db, bk/4, 100 mm)”) tam olarak TBDY’de böyle yer almıyor; bu, farklı alt-maddelerden alınabilecek bileşenlerin (örn. “8·db” ifadesi, “bk/4” gibi kısıtların) karışımı şeklinde ortaya çıkmış bir hatadır. Gerçekte TBDY maddeleri bağlama göre (sarılma bölgesi mi, orta bölge mi, süneklik düzeyi yüksek mi/ sınırlı mı?) farklı üst sınırlar verir; bu yüzden tek bir satırda toplamak hataya yol açtı.

5) Ne yapabilirim şimdi (öneriler / hızlı seçenekler)

Aşağından birini seçin — hemen uygulamaya geçiririm (hepsi anında yapılabilir; beklemeye gerek yok):

7. A) Tam madde alıntıları: İstediğiniz tüm ilgili madde başlıklarını (7.2.8, 7.3.4.1–2, 7.3.7, 7.4.4, 7.4.5, 7.7.4 vb.) yönetmelikten kelimesi kelimesine (kısa parçalar, 25 kelime sınırına dikkat ederek) çıkarıp burada listeleyeyim ve sayfa numaralarını vereyim. (Not: uzun doğrudan alıntılardan kaçınırım, isteğe göre tam PDF sayfa referansı veririm.)
8. B) Madde-by-madde teknik özet & uygulama notu: Her madde için “ne diyor” + “pratikte ne anlama geliyor / projede nasıl uygulanır” şeklinde hem yönetmelik hem mühendislik yorumu vereyim (örnek detaylarla: sarılma bölgesi uzunluğu nasıl alınır, hangi durumda hangi aralık geçerli olur).
9. C) Doküman olarak derleme: İlgili maddelerin paraphrase edilmiş bir derlemesini (ve kaynak linklerini) PDF veya Word olarak oluşturup indirme linki vereyim. (Eğer isterseniz dosyayı şimdi oluşturup link veririm.)

Tekrar özür dilerim — yanlış bilgi verdiysem kusura bakmayın. Size en faydalı olacak seçeneği söyleyin, hemen uygulayıp doğru ve kaynaklı madde metinlerini/özetini veriyorum.

==================================================================================

3) SONUÇ:

Yapay zeka modelleri yukarıdaki örnekte de görüleceği üzere gelişmekte olan sistemlerdir. Çok fazla teknik konu içermeyen edebi kısımlarda kontrol ettiğim kadarıyla güzel sonuçlar verip iyi metinler oluşturmaktadır. Ayrıca sizlere farklı cümleler de önererek yazınızın içeriğini şekillendirmektedir.

Ancak konu teknik bir yazı hazırlanması ve burada referanslar kullanılması ve değerler verilmesiyse maalesef bu konuda çok eksiktir. Ancak burada sorun gelişmekte olan bu sistemlerin eksikliği de değildir. Çünkü bu tip yazılımlar zaten gelişmekte ve öğrenme sürecinde olduğunu ifade ederek kullanıcıyı uyarmaktadır.

Buradaki sorun bu verileri dikkate alarak inceleme yapmadan kullanılmasıdır. Hatalı verilerle üretilen makaleler, belki imal edilen binalar, başkasına ışık ve bilgi amacıyla hazırlanan yazılar çok ciddi hatalara sebep olabilir.

Özetlersek: bilmediğiniz ve üzerinde hakim olmadığınız yada araştırarak kontrol edemeyeceğiniz konularda Chatqgpt gibi yazılımlara güvenip bilgiler almayınız. İnsanları ve kendinizi yanlış yönlendirmeyiniz. Kitaplar, dökümanlar ve akademik yayınlar her zaman aradığınız bilgiye ulaşabileceğiniz doğru yerlerdir.

LİNKEDİN BAĞLANTISI: https://www.linkedin.com/posts/dipuinsaat

ANAHTARLAR:

#YapayZeka #ArtificialIntelligence #Mühendislik #İnşaatMühendisliği #YapayZekaVeMühendislik #Teknoloji #DijitalDönüşüm #AI #ChatGPT #MakaleYazımı #MühendislikEtiği #BilimselYazım #TeknikRapor #MühendislikHataları #VeriDoğrulama #MeslekiSorumluluk #YapayZekaRiskleri #AkademikYazım #İnşaatSektörü #YapıMühendisliği #DepremMühendisliği #TeknikAnaliz #MühendisBakışı #DİPU #DIPU #DIPUİnşaat #DIPUMühendislik #DIPUProje #DIPUKurumsal

Yazının indirilebilir formatı yanda verilmiştir. Konu hakkında daha fazla bilgi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.